Những bất ngờ trong ngôn ngữ

Sự giàu có thái quá ngôn ngữ ở một số địa bàn trái đất từ nhiều năm là câu hỏi khiến không ít nhà ngôn ngữ học phải bối rối. Thí dụ điển hình trong tất cả các ngôn ngữ, mà nhân loại đang sử dụng, có tới một phần ba thuộc về châu phi! Có thể giải thích thực tế đó bằng cách nào?
Mảnh đất miền Tây lục địa điểm thực sự xứng đáng với danh hiệu sự kỳ diệu của ngôn ngữ. giữa Sengan và Camaroon, trên địa bàn nhỏ hơn diện tích nước Mỹ, có thể đếm được trên 700 ngôn ngữ khác nhau. Tại quốc gia chỉ có 12 triệu dân Camaroon, số ngôn ngữ là 275. Ở nước Togo nhỏ xíu với 50. Điều kỳ lạ là đa số khác nhau với mức độ như tiếng Anh và Trung Văn.
Thời tiết, giả thiết thứ nhất
Cho tới nay, tất cả mọi giả thiết lý giải sự giàu có ngôn ngữ trên lục địa xem ra không đứng vững. Một số nhà nghiên cứu khẳng định rằng, trong cấu trúc những ngôn ngữ ấy đầy rẫy yếu tố phi lý. Riêng nhà nhân chủng học là giáo sư Dainel Nettle thuộc trường đại học Oksford, sau 4 năm nghiên cứu lại đưa ra kết luận hoàn toàn trái ngược nhau. Giáo sư Nettle bắt đầu bằng việc lập bản đồ chi tiết phạm vi sử dụng tất cả các ngôn ngữ trong cùng lãnh thổ giữa Senegan và Camaroon. Tiếp theo, ông làm phép đối chứng với những bản đồ phân bố dân cư, bản đồ xác định độ đậm đặc các tuyến giao thông, bản đồ về độ che phủ rừng… Điều bất ngờ rút ra từ phép so sánh là nguyên nhân nguyên thủy không chỉ phụ thuộc vào mức độ năng động của con người, mà cả điều kiện khí hậu. Tại vũng lãnh thổ này, nhiệt độ môi trường và lượng mưa là yếu tố quyết định độ đậm đặc của ngôn ngữ. Vùng đất càng mưa nhiều và to, nơi ấy càng nhiều tiếng nói!.
3 làng – 1 ngôn ngữ
Để có số liệu chính xác, giáo sư Nettle chia vùng lãnh thổ nghiên cứu thành nhiều ô với diện tích mỗi ô xấp xỉ là 15 nghìn km vuông. Kết quả cho thấy tại những vùng phía Nam, nơi mưa kéo dài trung bình 11 tháng trong năm, số ngôn ngữ có thể lên tới con số 0. Dịch chuyển lên phía Bắc, chỉ số giảm dần tại những vùng ít ẩm ướt hơn, số ngôn ngữ chỉ bằng một nửa con số tối đa, còn gần khu vực Sahara chỉ số tối thiểu, tức trung bình là từ 2 đến 3 ngôn ngữ một ô. Niger và Nigeria là thí dụ điển hình về vai trò của khí hậu đối với sự phát triển của ngôn từ. Hai quốc gia này có diện tích như nhau. Chúng chỉ khác về phương diện điều kiện khí hậu. Niger là đất nước sa mạc chiếm đa phần lãnh thổ trong khi Nigeria nằm bên vịnh ghi – nê lai màu mỡ đất canh tác. Ở quốc gia thứ nhất dân chúng sử dụng 20 ngôn ngữ trong khi tại quốc gia đối chứng 430. Một số ngôn ngữ ở Nigeria thí dụ như horom có phạm vi sử dụng rất là hạn chế, chỉ gói gọn trong 2 đến 3 làng. Không hiếm cư dân ngẫu nhiên trở thành nhà thông thái với khả năng thông thạo hàng chục ngoại ngữ qua quá trình làm ăn buôn bán…
Tại sao mưa nhiều đẻ ra ngôn ngữ?
Trong những vùng nhiều mưa thường không thiếu thốn lương thực. Về phương diện này, dân cư ở những địa bàn ấy thường có cuộc sống sung túc mỗi năm có vài ba mùa thu hoạch và mọi thứ cần thiết cho cuộc sống. Còn ở những vùng đất ít mưa hơn, tình hình khác hẳn chỉ canh tác được số ít cây, con. Để bù đắp sản phẩm thiếu hụt, cần phải vượt làng, đi đến những làng mạc trù phú hơn. Người ta phải du hành, mua bán và trao đổi hàng hóa. Hoạt động này tăng lên sẽ thúc đẩy quá trình biến mất ngôn ngữ. Sử dụng một ngôn ngữ sẽ tiết kiệm thời gian cho nhau và tránh được những hiểu lầm không đáng có, giáo sư Nettle giải thích.
Ngôn ngữ mất dần
Những người nghi ngờ khó tìm thấy điểm yếu trong lập luận của giáo sư Nettle. Cấu trúc canh nông những vùng lãnh thổ phía Tây Châu phi đã khẳng định sự đúng đắn đó. Tại những vùng giàu ngôn ngữ nhất, dường như quanh năm đều có thể thu hoạch khoai tây hoặc sắn, tức những cây lương thực đòi hỏi độ ẩm cao. Ở miền Bắc Nigeria và Ghana người ta chỉ trồng được cây chịu hạn, tức mùa thu hoạch ít hơn nhiều. Thiếu thốn lương thực buộc dân cư phải liên tục tìm đường kiếm ăn. Thế nên kho ngôn ngữ của nhân loại sẽ vơi cạn dần. Theo dự báo, chừng 50% trong tổng số trên 6,5 nghìn ngôn ngữ bị nguy cơ biến mất. Hiện tại, chúng mất đi với tốc độ trung bình 1 tuần cho 1 ngôn ngữ. Đến tháng 9 năm 1997, 6.528 ngôn ngữ của nhân loại được phân bố ở các khu vực lãnh thổ trái đất là châu phi chiếm 32% với 2.034 ngôn ngữ tiếp theo là châu Á chiếm 30% với 1.966, khu vực Thái Bình Dương chiếm 21% với 1.341, châu Mỹ chiếm 14% với 949 và châu âu chiếm 3% với 209.
Trần Văn Đôn – Trí Thức Trẻ – số 29 – tháng 11 – 1996.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *